MƏHƏMMƏD NƏSİRƏDDİN ƏT-TUSİ
2001-ci
ildə orta əsr görkəmli alimi Nəsirəddin ət-Tusinin anadan
olmasının 800 illik yubileyi qeyd olundu. Şamaxı Astrofizika
Rəsədxanasında yubileylə əlaqədar bir neçə beynəlxalq
konfrans keçirildi.
VII-X əsrlərdə Ərəb xilafətində bir çox xalqların assimilyası
nəticəsində yeni qlobal dünya mədəniyyəti - orta əsrlər
şərqinin İslam - Ərəb mədəniyyəti yarandı. Bu mədəniyyətin
təşəkkül tapıb çiçəkləndiyi dövr İslam Renessansı
dövrü kimi də adlandırılır. XII əsrdə monqollar bu xilafəti
məğlub etdikdən sonra da Orta Asiya ölkələrində, Azərbaycan,
İran, Əfqanıstan İraqda elm və mədəniyyət inkişaf etməkdə
davam etmişdir.
Son dövrlərədək qərbdə elm tarixi tədqiqatçıları arasında
belə bir fikir formalaşmışdı ki, orta əsr şərq alimləri
yalnız qədim yunan filosoflarının əsərlərini əzbərləməklə,
onları mədh etməklə məşğul olmuşlar və elmə heç bir
yenilik gətirməmişlər. Bu, əsasən onunla bağlı olmuşdur
ki, ərəb xilafətindən sonrakı dövrlərdə yüzillər ərzində
gedən tayfalararası, qarətçilik müharibələri alovunda xeyli
əlyazmalar ya məhv olmuş, ya da hansısa şəxsi və islam
dövləti arxivlərində yatıb qalmışdı. Tədqiqatçılar
isə tarixi mənbələr kimi yalnız orta əsr şərq şairlərinin
əsərlərindən və bir neçə mütəfəkkirin orta əsr Avropasında
çap olunmuş əsərlərindən istifadə edə bilirdilər. Keçən
əsrdə, xüsusən də onun ikinci yarısında dünya miqyasında
gedən inteqrasiya prosesləri nəticəsində şərq ölkələrində
xeyli arxiv və mə'xəzlərin üstü açıldı. Yeni faktlar,
mənbələr üzə çıxdı.
Ümumiyyətlə, qədim dövrlər üçün elm tarixi dedikdə Astronomiya
və Riyaziyyatın tarixi nəzərdə tutulur.
Astronomiyanın o dövrdəki inkişafı aşağıdakı mərhələlərdən
ibarət olmuşdur:
1. Qədim Hind və Yunan elmi mənbələrinin ərəb dilinə tərcümə
edilməsi və Bağdadda “Hikmət Evində”- o dövrün elmlər
akademiyasında rəsədxananın yaradılması. Xususilə Ptolomeyin
məşhur “Meqale sintaksis” əsərinin tərcüməsini qeyd
etmək lazımdır.
Əl-Bəttaniin öz ölçmələrilə Ptolomeyin ekliptikanın ekvotora
meyli qiymətini dəqiqləşdirməsi və Günəş apoqeyinin hərəkətini
sübut etməsi, Əbul-Vəfanın Ayın hərəkətində yeni bərabərsizliyin
– variasiyaları kəşf etməsi.
2. Orta Asiya alimi və mütəfəkkiri Biruninin (973-1048) işləri:
yüksək dəqiqliklə ekliptikanın ekvatora meylinin təyini
– 23°34' 00" və bu meylin 100 il ərzində 52,6'' qədər
azalmasının aşkarlanması.
Məşhur şair və alim Ömər Xəyyamın dəqiq təqvim tərtib
etməsi.
3. XIII- XV əsrlər: orta əsrlərin iki məşhur elmi məktəbinin
– Məhəmməd Nəsirəddin Tusinin rəhbərlik etdiyi 
Marağa
və Uluqbəyin Səmərqənd məktəblərinin elmi fəaliyyətləri.
Astronomiyanın Qədim Yunan və Hind astronomiyasından sonrakı
inkişaf mərhələsi yeni riyazi aparatın – triqonometrik
üsulların işlənib hazırlanması və triqonometriyanın müstəqil
elmə çevrilməsilə əlaqədar olmuşdur. Astronomik alətlərin
– sekstant və kvadrantların ölçülərinin böyüdülməsi,
uzunmüddətli sistematik müşahidələrin aparılması Ptolomeyin
səhvlərini üzə çıxartdı. Deyilənlər daha çox Marağa
və Səmərqənd astronomiya məktəblərinə aiddir.
Əslən Cənubi Azərbaycanın Həmadan şəhərindən olan Nəsirəddin
Tusi (1201-1274) Təbrizin yaxınlığında, Marağada öz dövrü
üçün ən böyük rəsədxananın bünövrəsini qoymuşdu.Tusi
presessiya sabiti üçün 51,4'' qiymətini alaraq onu dəqiqləşdirdi.
Tusinin müşahidələri əsasında ulduzların kataloqu, Günəşin,
Ayın və planetlərin cədvəlləri -"Elxan cədvəlləri" tərtib
olunmuşdu. Tusi ən asan düzəldilən, yalnız bir taxta xətkeşdən
ibarət olan asturlab – "Tusi ağacı" kimi tanınan asturlab
icad etmişdi. Nəsirəddin Tusini ən çox məşhurlaşdıran
onun, Ptolomeyin modelini təkmilləşdirən işləri olmuşdur.
Astronomiya obyektlərinin hərəkətini modelləşdirən Ptolomey
sistemi geosentrik konsepsiyaya və episiklik hərəkət prinsipinə
əsaslanırdı. Hər bir planetin hərəkəti bütöv bir deferent
və episikllər sistemi vasitəsilə alınırdı. Bütün çatışmamazlıqlarına
baxmayaraq bu sisiem 1500 il ərzində (Kopernik heliosentrik
sistemini kəşf edənədək) əvəzsiz hesab olunmuşdur. Çünki,
sırf riyazi model olan Ptolomey modeli istənilən tarix üçün,
istənilən astronomik obyektin koordinatlarını kifayət qədər
dəqiqliklə hesablamağa imkan verirdi. Bu sistemin ən böyük
nöqsanı ( o dövr üçün) onun Aristotel prinsipini pozması
idi. Aristotelə görə astronomik cisimlərin hərəkətləri
yalnız ali hərəkətlərdən - bərabərsürətli fırlanma
hərəkətlərindən ibarət ola bilərdi. Ptolomeyin ekvant hipotezinə
görə isə episiklin mərkəzinin deferent üzrə hərəkəti
bərabərsürətli deyildi. Tusi elə model qura bilmişdi ki,
orada belə hərəkətlər bərabərsürətli idi və bu hərəkətlər
düzxətli hərəkət kimi görünürdülər. Bundan ötəri Tusi
xüsusi lemma isbat etmişdi: ''Əgər diametri d olan çevrə
diametri 2d olan çevrənin daxilinə toxunaraq diyirlənirsə,
onda bu çevrənin hər bir nöqtəsinin hərəkəti böyük çevrənin
diametri üzrə düzxətli irəliləmə-geriləmə hərəkəti
olacaqdır''. Tusi "Astronomiyaya aid yaddaş kitabçası" traktatında
bu lemmanın köməyilə Ayın hərəkət modelini qurmuşdur.
Baxmayaraq ki, bu model müşahidəyə uyğunluğuna görə Ptolomey
modelindən üstün deyildi, o, böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.
Əsrlərlə səma cisimlərinin və Yer üzərindəki cisimlərin
hərəkətləri Aristotel təlimilə qarşı-qarşıya qoyulurdu:
mükəmməl və bərabərsürətli səmavi fırlanma hərəkəti
və düzxətli yerüstü hərəkətlər. Tusi onlar arasında
körpü yaratdı.
Maraqlıdır ki, 300 il sonra N.Kopernik də belə lemmadan istifadə
edərək Merkurinin və Ayın hərəkət modelini qurmuşdur və
bu lemma onun "Səma cisimlərinin dolayları'' əsərinə, Tusinin
traktatına iqtibas edilmədən daxil edilib. . Bundan əlavə,
Kopernikin Ayın hərəkət modelinin qurulmasında istifadə
etdiyi bəzi ədədi sabitlər və izahlar da Marağa məktəbinin
davamçısı İbn əş-Şətirin işlərindəkiləri təkrarlayır
və bu hal təsadüfi üst-üstə düşməklə izah oluna bilməz.
Orta əsrlər Avropasına M.N.Tusi riyaziyyata aid əsərlərin
müəllifi kimi bəlli idi. N. Tusinin astronomiya irsi Avropada
ilk dəfə 1893-cü ildə, P.Tannery tərəfindən Parisdə nəşr
olunan : ''Recherches sur I'histoire de I'astronomie ancienne''
kitabına daxil edilməklə dərc olunmuşdur. Amma, Bizansın
sügutuyla və sonuncu səlib yürüşüylə əlagədar şərg
əlyazmalarının əvvəlki yüzilliklərdə də Avropaya gəlib
çata bilmək ehtimalı var idi.
Marağa məktəbi astronomlarının işlərindən N.Kopernikin
xəbəri var idimi ?
Bu sualın hərtərəfli cavabı həm də bu lemmanın b.e. əvvəl
İV əsrdə, əsərləri sonrakı dövrlərə gəlib çatmayan,
birinci yunan astronomu Yevdoks tərəfindən də goyulduğunu
nəzərə almağı tələb edir.
Abasəli Rüstəmov
