<…>
[Şamaxıda
1637-ci il] fevralın 5-də mən bizim bir neçə adamla
birlikdə bazarın yaxınlığında yerləşən, quruluşca
çox yaxşı tikilmiş və hansısa fəlsəfə məktəbinə
(Philosophish Collegium) bənzəyən, çoxlu giriş və
hücrəsi olan bir [binanın] həyətindən keçdik.Burada
əllərində kitab tutmuş bir çox gəzişən və ya oturmuş
yaşlı və azyaşlı adamları gördükdə buranın nə
olduğunu soruşub öyrəndik ki, bu mədrəsədir (Madresa)
yəni Gimnaziya və ya Akademiyadır…
<…>
Binaya tamaşa edərkən, bizi buradakı açıq otaqlardan
birində dərs keçən bir nəfər yanına çağırdı.
Onlar bu adamı müdərris, yəni professor və ya müəllim
– deyə çağırırdılar. O, əlimdəki … qamış çubuğu
görüb onu məndən istədi. Çubuğun üstündə ərəb
hərifləri ilə onların, demək olar, həmişə işlətdikləri,
“bismillah rəhman rəhim” kəlmələri yazılmışdı.
O, çubuğu diqqətlə nəzərdən keçirdi və özünə
götürmək istədi. Dedi ki, sabah mənə bundan daha yaxşısını
gətirəcək. Mən çubuğu ona vermək istəmədikdə,
o, həmin yazıdan “allah” sözünü tərtəmiz yondu,
yonqarı isə bir-bir yığıb kağızın arasınabükdü
və dedi: hər yerə toxunan çubuğun üstündə allahın
adını gəzdirmək olmaz!
<…>
Ertəsi gün yenə Mədrəsəyə getdim, 8 dyüm
böyüklüyündə səma qlobusunu özümlə götürüb başqa
bir sinfə yollandım, çox mehribanlıqla qarşılandım.
Orada professorlar (Maderis – Red.) sevinc içində təəcübləndilər
ki, biz almanlar da astronomiya biliklərinə hörmətlə
yanaşırlar və indi gördükləri qlobusdan onlarda da
var. Çünki onlar da astrolyabiyanın istifadə yollarını
bilir və bunu öz şagirdlərinə də öyrədirlər. Onlar
(müdərrislər – Red.) mənim qlobusumu əllərinə alıb
onun üstündəki işarələr üzrə bir-birinin ardınca
bütün ulduzları, xüsusilə 12 Zodiakı taparaq ərəbcə
onların adlarını söylədilər… Elə həmin günlərdəcə mən başqa bir yerə - yaşadığım
mehmanxananın yaxınlığında olan bir məscidə getdim
ki, görüm onlar öz cavanlarını və uşaqlarını necə
və hansı üsulla oxudurlar. Uşaqlar divarların dibi
ilə dövrə vurub oturmuşdular. Molla isə bir neçə
yaşlı adamla ortalıqda geniş bir yerdə əyləşmişdi.
Sonuncular məni görən kimi çağırıb yanlarında əyləşdirdilər.
Molla gözəl hərflərlə yazılmış Qur’anı əlində
tutmuşdu. Orada həm də Münəccim Xəlil adlı 65 yaşlı
qoca, hicazlı bir ərəb astronom da vardı. O, bəzi şagirdlərə
ərəb dilində Evklidi öyrədirdi. Mən içərisindəki
təsvirlərə görə bu əsəri tanıdıqda və hələ kifayət
qədər öyrənmədiyim yerli dildə bəzi qeydlərimi bildirdikdə,
bu, qocanın çox xoşuna gəldi; qoltuğundan çox da böyük
olmayan mis üstürlabını çıxarıb məndən soruşdu:
”Bu alət barəsində anlayışın varmı?” Mən onun
bəzi hissələrini izah edərək söylədim ki, belə bir
şey mən məndə də var. Qoca çox xahiş etdi ki, mən
öz üstürlabımı ona göstərim. Evə gedib üstürlabımı
və qlobusumu gətirdim. Hamı bunlara baxıb xeyli heyrətləndi.
Onlar bu üstürlabı mənim özümün düzəltdiyimi bildikdə,
qoca münəccim xahiş etdi ki, mən bütün bu işi necə
yaxşı və düzgün kəsib düzəltməyimi ona göstərim;
çünki onların üstürlabının dairəvi cizgiləri və
dərəcələri əl ilə xeyli qaba qoyulmuşdu. Mən ona
dərəcələri göstərən cizgiləri tez və incə oymağın,
dərəcələrə bölməyin bəzi üsullarını öyrətdikdə,
qoca mənə necə razılıq edəcəyini bilmədi. O tez-tez
mehmanxanaya gəlib mənə baş çəkirdi. Bir dəfə yanıma
gəldikdə, süfrəyə bükülü meyvə və hazırlatdırdığı
bütün xörəkləri də gətirtdirdi; beləliklə, otağımda
əməlli-başlı bir qonaqlıq düzəltdi. Qoca münəccim
təkidlə bir neçə dəfə məni qonaq apardı. Ancaq o,
arzu edirdi ki, mən tezliklə onun dilini öyrənim və
ya o mənimkini öyrənsin ki, bir-birimizi yaxşı anlaya
bilək...Özünün bu cür hazırlıqlı olması nəticəsində
o, demək olar ki, bütün Asiyadakı yerlərin hamısının
uzunluq və en dairələrini mənə dedi; həmçinin kağız
üzərində çəkdiyi bir neçə parçadan ibarət coğrafi
xəritəni göstərdi; bu məlumatları qismən öz müşahidələrim
əsasında yoxladıqda tamamilə düzgün olduğunu yəqin
etdim.
<…>
Martın 10-da …. Naurus adlandırdıqları öz
Yeni illərini böyük şənliklə bayram etdilər...Astroloq
tez-tez masanın arxasından durubr, öz üstürlabı ilə
Günəşin hündürlüyünü müşahidə edir, saata baxır,
beləliklə gecə ilə gündüzün bərabərlik nöqtəsinə
çatacağı anı müşahidə edirdi. Elə ki, arzu olunan
an çatdı, o bərkdən elan etdi: Yeni ildir. Dərhal qala
və səhra toplarından atəş açıldı. Şəhərin qala
divarları və bürclərinin hər yerində truba çalındı,
təbillər döyüldü, beləliklə də, bayram böyük şənliklə
başlandı., həmin gün yaxşıca yemək-içməklə başa
çatdı.
